Tranh Đông Hồ Sáng Bừng Trên Giấy Điệp – Khi Nghệ Thuật Dân Gian Lên Ngôi

Tranh cùng làng tranh khắc gỗ dân gian Đông Hồ đã đi vào thơ văn và đời sống tinh thần người Việt bấy lâu nay.

Từ lâu, người dân Việt Nam vốn đã có tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và nhân hoá các hiện tượng thiên nhiên thành những vị thần để giữ cho cuộc sống yên bình, no ấm. Cũng vì thế, tranh dân gian ra đời với hai dòng tranh: tranh Tết và tranh thờ. Hai dòng tranh đã trở thành nhu cầu của nếp sống văn hoá, là thành tố của mỹ thuật cổ truyền và hợp thành văn hoá truyền thống của dân tộc được người bao đời gìn giữ và phát triển. Ngày nay, tranh dân gian đã bị tranh hiện đại lấn át và hầu hết đã thất truyền. Tuy nhiên, vẫn còn lại một dòng tranh sống sót giữa bao thử thách của thời gian. Đó là tranh Đông Hồ.

Đôi nét về làng tranh khắc gỗ dân gian Đông Hồ

Hỡi cô thắt lưng bao xanh,
Có về làng Mái với anh thì về.
Làng Mái có lịch có lề,
Có ao tắm mát, có nghề làm tranh.

CA DAO

Làng Đông Hồ (hay còn gọi là làng Hồ hay làng Mái) nằm ven bờ Nam sông Đuống, thuộc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Người ta gọi Đông Hồ là một vùng quê trù mật của văn hóa truyền thống, bởi đây chính là cái nôi của dòng tranh khắc gỗ dân gian nổi danh bao đời nay và đi vào đời sống tinh thần người Việt. 

Ếch_đi_học
Ếch_đi_học

Làng tranh Đông Hồ xuất hiện từ những năm thế kỷ XVI, tính đến nay đã có lịch sử truyền thống đến hơn 400 năm. Còn nhớ giai đoạn hưng thịnh của làng là vào cuối thế kỷ XVII đến năm 1944 khi có đến 17 dòng họ chuyên làm tranh khắc gỗ. Người trong làng cặm cụi với nghề không chỉ vì yêu nghệ thuật mà còn bởi nhờ nó mà ngót nghét các dòng họ lớn nhỏ trong làng được bao đời ấm no. Thuở đó, cứ gà sáng năm canh là bến sông Đuống nườm nượp thuyền ngược thuyền xuôi buôn bán tranh. Dân làng Hồ vốn nổi tiếng tài hoa, phóng khoáng. Mua tranh trả tiền hay đổi bằng sản vật thì với họ cũng chẳng mấy khác biệt. Trước kia tranh Đông Hồ được làm ra chủ yếu phục vụ cho dịp tết Nguyên đán. Người ta mua tranh về dán trên tường để trang trí trong dịp tống tiễn năm cũ và chào đón năm mới, hết năm lại lột bỏ và thay bằng tranh mới. Thú chơi tranh ngày ấy thật thâm trầm, tao nhã. Âu cũng bởi thế mà tranh Đông Hồ còn được gọi là tranh Tết.

“Dù ai buôn bán trăm nghề,
Nhớ đến tháng Chạp thì về buôn tranh”.

Và đến ngày nay cũng thế. Mỗi năm, chợ tranh chỉ nhộn nhịp và tấp nập nhất là vào tháng Chạp (họp 5 phiên vào các ngày 6, 11, 16, 21 và 26). Thời điểm này, du khách tứ xứ đổ về mua tranh Đông Hồ. Hàng nghìn, hàng triệu bức tranh các loại được mang ra xếp gọn lại bán cho những lái buôn, hoặc bán lẻ cho các gia đình mua về làm tranh treo tết để mang phú quý, vinh hoa cho nhà mình. Và trên từng vách nứa nhà tranh đơn bạc của làng, màu sắc của tranh Đông Hồ hiện lên tưng bừng như tiếng pháo, niềm vui và mơ ước đầu năm của bà con thôn xóm. 

Vậy đó, tranh Đông Hồ dần dần nghiễm nhiên trở thành cái thú chơi xuân của người Kinh Bắc.

Những điểm độc đáo của tranh dân gian Đông Hồ

Lý Ngư Vong Nguyệt
Lý Ngư Vong Nguyệt

Trong số các dòng tranh dân gian Việt Nam được biết đến như Hàng Trống, Kim Hoàng, làng Sình,… thì tranh Đông Hồ nổi bật hơn cả nhờ gắn liền với những khung cảnh dung dị của làng quê, thôn xóm và người dân nông thôn. Người ta thường gọi tranh Đông Hồ bằng một cái tên thân mật là tranh Tết. Âu cũng bởi hầu như, chúng được sản xuất và bán chủ yếu vào dịp Tết (ÂL) cho khắp nơi ở chợ quê. Tranh Đông Hồ có đến 180 loại được phân thành năm loại chính gồm tranh thờ, tranh lịch sử, tranh chúc tụng, tranh sinh hoạt và truyện tranh.

Tranh Đông Hồ đơn giản, mang tính ước lệ và tượng trưng, phóng khoáng và hài hước. Cái ý vị hồn nhiên và ngây ngô trong mỗi nét vẽ bao hàm một vẻ đẹp không thể cưỡng lại và phảng phất đâu đây của dân tộc như sự nối tiếp âm thầm của một nền văn hóa lâu đời. 

Mỗi bức tranh thường có bốn đến năm màu. Kỹ thuật pha màu và in của tranh làng Hồ tạo cho sắc tranh trong sáng, óng xốp. Tranh Đông Hồ dù có xanh có đỏ có vàng đủ loại, thế nhưng không bao giờ là cái sắc lòe loẹt, chói chang. Bởi màu in tranh được chế biến từ nguyên liệu có sẵn trong tự nhiên: màu trắng từ sò, điệp; màu đen từ tro đốt lá tre; hồng từ gỗ vang; màu đỏ từ gỗ vang; màu xanh từ vỏ cây tràm; màu vàng từ nước hoa hoè;… Có lẽ cũng bởi chất liệu màu được làm từ tự nhiên mà tranh Đông Hồ luôn mang một sức sống và sự cuốn hút.

Một trong những nét đặc sắc độc đáo của tranh Đông Hồ chính là ở chất liệu làm tranh. Nghệ nhân in trên giấy Dó, một loại giấy được làm thủ công từ nguyên liệu là cây Dó mọc trên rừng giống như vỏ cây Bạch đàn. Sau còn phải bôi thêm lớp bột nghiền từ vỏ điệp để đẹp bền óng ả. Do vậy, người ta còn gọi là giấy Điệp. Đặc biệt, trên mỗi bức tranh, bao giờ nghệ nhân cũng đề vài chữ Hán hoặc chữ Nôm hay câu thơ lãng mạn, tình tứ càng thêm phần đậm đà, ý vị cho tranh.

“Tranh Đông Hồ Gà, Lợn nét tươi trong,
Màu dân tộc sáng bừng trên giấy Điệp.”

Bên Kia Sông Đuống – Hoàng Cầm

Tranh Đông Hồ khá phong phú về đề tài, bởi không chỉ phản ánh đời sống sinh hoạt, quan hệ xã hội ở nơi thôn dã mà còn là những câu chuyện lịch sử hay triết lý phồn thực. “Vinh hoa phú quý”, “Đánh ghen”, “Hái dừa”, “Mục đồng thổi sáo”, “Đám cưới chuột”, “Gà thủ hùng”,… tất cả đều hàm chứa những triết lý nhân văn sâu sắc. Thấu kỹ cái “hồn” trong mỗi bức tranh Đông Hồ cũng đủ cho người người cảm nhận rõ vốn liếng văn hoá Việt thuần khiết, đa dạng và độc đáo đến nhường nào.

Tranh Đông Hồ ngày nay

Thời nay, khi dòng tranh hiện đại gần như “thống lĩnh”, tranh dân gian Đông Hồ vẫn còn trụ vững, thế nhưng đã gặp nhiều khó khăn khi thị hiếu thẩm mỹ của người dân cũng có nhiều chuyển biến. Cũng do không tìm được đầu ra cho tranh nên hầu như cả làng đều chuyển qua làm hàng mã để kiếm sống, chỉ còn sót lại vài hộ gia đình một lòng với tranh. Đã có lúc tưởng như một dòng tranh dân gian nổi tiếng với bề dày lịch sử đang dần bị mai một, thế nhưng với một lòng yêu nghề, nhiều nghệ nhân đã và đang nỗ lực không ngừng nghỉ để phục hồi lại làng tranh dân gian Đông Hồ và lần nữa, đưa tranh vươn xa ra ngoài thế giới rộng lớn. 

Discover

Bài Liên Quan

Top 5 Youtuber Việt Truyền Cảm Hứng Cho Giới Trẻ

Những năm trở lại đây, khi thời đại công nghệ 4.0 phát triển, các YouTuber càng tiếp cận được đông đảo khán...

Công Dụng Thần Kỳ Của Bạc Hà Đối Với Sức Khỏe.

Bạc hà vốn là loại thảo mộc quen thuộc được sử dụng rộng rãi. Trong bạc hà có chứa lượng nhỏ các...

Trăm Nghe Không Bằng Một Thấy

Tương đương với tục ngữ tiếng Anh: A picture is worth a thousand words. Câu tục ngữ...

Trò Chuyện Cùng CEO Của Thương Hiệu Bio Sculpture Canada – Erica Nieuwenhuis

Làm móng là một công việc vô cùng khó khăn vì không chỉ đòi hỏi sự kiên nhẫn, sự khéo léo,...

Những điều thú vị về Tây Tạng có lẽ bạn chưa biết

Tây Tạng nhiều lần xuất hiện trong các bộ phim như: Mật mã Tây Tạng, Họa bì, và đặc biệt là bộ...

Cảnh Quan Ngoạn Mục Của Sault Ste’s Marie

Vào mùa thu, phong cảnh Ontario rực rỡ với màu đỏ và cam của lá cây đổi sắc trước khi chúng...

Canada, Quốc Gia Có Chất Lượng Cuộc Sống Tốt Nhất Thế Giới

Theo tờ Dailyhive, ngay sau khi được vinh danh là quốc gia tốt thứ 2 trên thế giới vào ngày 15/1, quốc gia lá...