Khám Phá Làng Gốm Bát Tráng Hàng Trăm Năm Tuổi Nức Tiếng

“Chiếu Nga Sơn, gạch Bát Tràng
Vải tơ Nam Định, lụa hàng Hà Đông.”

Làng gốm Bát Tràng nằm ở ngoại thành Hà Nội, thuộc huyện Gia Lâm, và đây là làng gốm nổi tiếng nhất Việt Nam. Chữ Bát (鉢) có nghĩa là bát ăn và chữ Tràng (場) có nghĩa là cái sân lớn. Vậy chữ Bát Tràng nghĩ là mảnh đất dành riêng cho nghề làm bát. Tuy nhiên cũng có người giải thích rằng, trong chữ Bát (鉢) có hai phần, phần thứ nhất là kim-金 thể hiện sự giàu có và 本-bản nghĩa là cội nguồn. Vì vậy, theo các cụ già trong làng, người xưa đã gửi gắm mong muốn con cháu đời sau đừng quên cội nguồn khi thành đạt vào cái tên Bát Tràng. Trải qua nhiều giai đoạn từ suy thoái đến hưng thịnh, làng gốm đến nay vẫn giữ được cái hồn trong từng sản phẩm gốm sứ. Có lẽ cũng bởi thế, cứ nhắc đến nghề gốm là nhớ đến Bát Tràng.Nhiều du khách và Việt Kiều khi đến đây, thường sắm cho mình một bộ chén Bát Tràng bởi không đơn thuần chỉ là một sản phẩm gốm thông thường, gốm Bát Tràng còn được mệnh danh là tinh hoa nghề Việt.

Lịch sử làng gốm Bát Tràng

Theo tài liệu khảo cổ và thư tịch ghi chép thì ngôi làng này bắt đầu hình thành dưới thời nhà Lý (thế kỉ XV). Năm 1010, khi vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư (Ninh Bình) về Thăng Long (Hà Nội), Thăng Long đã trở thành trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa của cả nước. Cũng từ đây, một loạt các làng ven đô cũng dần phát triển, trong đó có làng gốm. Dù chưa có một công trình nghiên cứu khoa học nào về nghề gốm và làng, thế nhưng có một điều chắc chắn rằng nghề gốm có trước làng Bát Tràng. Nhờ có điều kiện giao thông thuận lợi để phát triển công thương nghiệp và lại có đến 72 gò đất sét trắng – một nguồn nguyên liệu tốt để sản xuất gốm – nên được phép vua, các nghệ nhân nghề gốm của các làng Vĩnh Ninh Tràng, Bồ Xuyên, Bạch Bát (Thanh Hóa-Ninh Bình) đến Bạch Thổ phường để mở gốm và lập thành làng. Rồi sau đó đổi tên là Bá Tràng phường và cuối cùng chuyển thành tên Bát Tràng ở thế kỉ XIV cho đến tận ngày hôm nay.

Quy trình sản xuất gốm Bát Tràng

Làng gốm Bát Tràng chuyên sản xuất những loại gốm sứ đa dạng cả về chủng loại lẫn kiểu dáng, kích thước. Nếu phân loại theo chức năng thì gốm Bát Tràng có các loại sau: đồ thờ cúng thì có lư hương, chân đèn, chân nến, phù hương, nậm rượu; đồ gia dụng có bát, đĩa, ấm chén, vò, lọ, chậu. Qua bàn tay khéo léo của các nghệ nhân, tất cả sản phẩm đều được sản xuất đầy tinh xảo, sống động với các dòng men cổ đặc trưng cùng họa tiết trang trí đẹp mắt. Gốm Bát Tràng có các dòng men riêng từ loại men ngọc với màu nâu và trắng cho đến men rạn với cốt gốm xốp có màu xám nâu. Cùng với tay nghề đầy kinh nghiệm của người dân làng gốm, các loại sản phẩm ở đây đều được chế tác tinh xảo theo một quy trình nghiêm ngặt. Để có được một sản phẩm gốm sứ hoàn chỉnh cần phải trải qua 5 bước cơ bản:

  • Chọn, xử lý và pha chế đất: Trước hết, phải chọn loại đất sét trắng có độ dẻo cao, hạt mịn và đặc biệt khó tan trong nước. Trong quá trình xử lý đất, tùy từng loại gốm mà người ta pha thêm cao lanh ở mức độ khác nhau. Đất sẽ được luyện kỹ vừa và có độ dẻo để mang đi tạo hình. 
  • Tạo hình: Các sản phẩm gốm Bát Tràng đều được tạo hình bằng tay trên bàn xoay. Đây cũng là phương pháp tạo hình gốm cổ truyền của Bát Tràng. Người thợ gốm dùng tay vuốt và be chạch trên bàn xoay bằng hai tay. Mọi sản phẩm to, nhỏ, dày, mỏng đều do hai bàn tay điều khiển, không có khuôn mẫu nhất định mà do mực mắt, có sai lệch thì cũng không đáng kể. 
  • Phơi sấy: Phương pháp phơi sấy của Bát Tràng là hong khô bằng gió, nắng tự nhiên. Ngày nay các nghệ nhân Bát Tràng thường dùng phương pháp sấy khô hiện vật trong lò tăng nhiệt độ từ từ để cho nước bốc hơi. Việc phơi sấy cần đảm bảo sao cho sản phẩm không bị khô, không bị nứt nẻ và không làm thay đổi hình dáng sản phẩm. 
  • Trang trí hoa văn: Nghệ nhân Bát Tràng trang trí các hoa văn, họa tiết trên sản phẩm bằng phương pháp thủ công. Cụ thể, người ta sẽ dùng bút lông vẽ màu để trang trí trực tiếp lên sản phẩm. Để đảm bảo tính thẩm mỹ, tăng tính nghệ thuật cho các sản phẩm người thợ gốm Bát Tràng sẽ kết hợp sử dụng thêm các phương pháp đánh chỉ, vẽ men màu, bôi men chảy. Gần đây, làng gốm Bát Tràng còn xuất hiện kĩ thuật vẽ trên nền xương gốm hoặc kĩ thuật hấp hoa. Hai kiểu trang trí này tuy đẹp thế nhưng không phải là truyền thống của Bát Tràng nên không được coi là nghệ thuật và sáng tạo trong di sản gốm Bát Tràng nói riêng và gốm Việt Nam nói chung.
  • Tráng men: Khi sản phẩm mộc đã hoàn chỉnh, việc tráng men có thể thực hiện trực tiếp lên sản phẩm mộc hoặc người thợ gốm cũng có thể nung sơ ở nhiệt độ thấp hàng mộc rồi mới đem tráng men. Kĩ thuật tráng men có nhiều hình thức như phun men, dội men lên bề mặt cốt gốm cỡ lớn, nhúng men đối với loại gốm nhỏ,…
  • Nung đốt: Đây là công đoạn đặc biệt quan trọng trong quy trình làm gốm sứ vì mang tính quyết định đến chất lượng sản phẩm. Hay nói cách khác, thành hay bại của một mẻ gốm đều nằm ở khâu này. Đó chính là lý do vì sao trước khi đốt lò, nghệ nhân luôn thắp ba nén hương cầu khấn trời đất, thần lửa phù hộ.

Có thể nói, sản phẩm của người làng gốm Bát Tràng chính là sự kết tinh của sức lao động cần cù, khéo tay và đầu óc thẩm mỹ. Bằng mọi cách, họ đã giữ lấy nghề – di sản quý của cha ông – để đến ngày hôm nay vẫn còn đó một nét tinh hoa nghề Việt với đầy niềm tự hào dân tộc. Đến với làng gốm Bát Tràng, du khách không chỉ được nhìn ngắm những sản phẩm gốm đẹp mắt mà còn được xem quy trình sản xuất gốm và cũng có thể trải nghiệm tự tay tạo ra đồ gốm. 

Vươn tầm thế giới

Với bề dày lịch sử và chất lượng vượt trội, gốm sứ Bát Tràng không còn xa lạ với người dân trong và ngoài nước. Sản phẩm Bát Tràng ngày càng phong phú đa dạng. Ngoài các mặt hàng truyền thống, các lò gốm Bát Tràng còn sản xuất nhiều sản phẩm theo mẫu mã mới đáp ứng yêu cầu tiêu dùng trong nước và xuất khẩu sang thị trường châu Á, châu Âu và châu Mỹ. Vậy nên có thể nói, nghề gốm nói chung và làng gốm BátTràng nói riêng chính là một niềm tự hào to lớn của dân tộc Việt.

This content is also available in: English

Discover

Bài Liên Quan

Khám Phá Quận 5: Phố Người Hoa Thu Nhỏ Giữa Lòng Sài Gòn

Ở Sài Gòn có một địa điểm duy nhất có phần đông người Hoa sinh sống từ hơn trăm năm nay....

Công Dụng Thần Kỳ Của Bạc Hà Đối Với Sức Khỏe.

Bạc hà vốn là loại thảo mộc quen thuộc được sử dụng rộng rãi. Trong bạc hà có chứa lượng nhỏ các...

Tục Ngữ – Có Công Mài Sắt, Có Ngày Nên Kim.

Dù bạn sinh trưởng ở Việt Nam hay Canada, có lẽ bạn đều nhớ cha mẹ mình đã...

Follow These Steps For The Best Phở Experience

Every bowl of phở offers a multisensory experience. Aromatic spices perfume the savoury complex broth, while tender meat and soft noodle...

Một Nụ Cười Bằng Mười Thang Thuốc Bổ

Dịch nghĩa: Một nụ cười tương đương với 10 thang thuốc bổ được kê. Thành ngữ tương tự trong tiếng Anh:...

Mạo Hiểm Món Việt Không Dành Cho Người Yếu Tim

Vị trí địa lý chiến lược của Việt Nam mang tới một đường bờ biển dài, rừng rậm, đồng bằng và...

Cảm Hứng Từ Những Điều Giản Đơn

Never Grow Up Với những đường võ đẹp mắt cùng lối diễn hài hước, diễn...

This content is also available in: English