This content is also available in: English

Sinh nhật 150 tuổi của Canada là thời điểm phù hợp cho chúng ta suy ngẫm về con người Canada theo dòng lịch sử từ quá khứ đến hiện tại.

Trước đây không lâu, khi có ai hỏi người Canada là người gì, chúng ta ít được nghe sự khẳng định rõ ràng người Canada là ai, mà thường nghe những câu trả lời chung chung không trực tiếp.  “Người Canada không phải là người Mỹ hay là người Anh; chúng tôi cũng không phải là người Úc hoặc bất kỳ thuộc địa nào khác của Anh trước kia”.  Có phải chúng ta chỉ có thể nhận diện được mình là ai khi phải rời xa đất nước rồi phát hiện là mình đang rất thèm một ly café Tim Horton không?  Thật sự thì người Canada là như thế nào?

Haida House Exhibition, Museum of Anthropology tại University of British Columbia. Qua bao ngàn năm, chỉ có những người thổ dân mới có thể tạo ra những hiện vật đặc biệt để thể hiện sự hiểu biết sâu sắc về núi sông của vùng đất này.
Haida House Exhibition, Museum of Anthropology tại University of British Columbia.
Qua bao ngàn năm, chỉ có những người thổ dân mới có thể tạo ra những hiện vật đặc biệt để thể hiện sự hiểu biết sâu sắc về núi sông của vùng đất này.

Canada có một nền lịch sử khá dài.  Người người đã đến đây lập nghiệp và gầy dựng bao nhiêu cộng đồng khác nhau trên mảnh đất này hàng ngàn năm nay.  Khi người Pháp thành lập thuộc địa Tân Pháp (New France) vào thế kỷ 17, người dân lập nghiệp gốc Pháp đã tự xưng là người Canadiens, dựa theo danh từ “Canada” của tiếng Algonquin của thổ dân trên vùng đất bây giờ được gọi là Quebec.

Tuy nhiên, khi nói về “Canada” của ngày hôm nay, chúng ta nói đến đất nước đã được tạo thành vào năm 1867 bởi Đạo luật Hiến pháp (British North America Acts).  Ngoại trừ sự liên hệ với Anh Quốc xa xôi bên kia bờ Đại Tây Dương và cùng chia sẽ nổi lo sợ bị Hoa Kỳ đánh chiếm, các thuộc địa Anh rãi rác ở Bắc Mỹ trước đó hầu như không có điểm tương đồng.   Những áp lực liên quan đến chính trị, kinh tế và xã hội, đã giúp tạo nhu cầu cho con đường thành lập Liên minh Canada.   Giải pháp này có vẻ là chiến lược phòng thủ thì đúng hơn là tinh thần lập quốc.  Các thuộc địa nghèo nàn và thưa thớt dân quyết định đến với nhau chỉ vì những vị lãnh tụ đã thấy trước được kết quả sẽ tệ hơn nếu chọn con đường nào khác.

Đạo luật Hiến pháp chính thức tuyên bố thành lập Liên minh Canada (Confederation) vào năm 1867.  Ban đầu Liên minh Canada chỉ bao gồm bốn trong mười tỉnh bang ngày nay.  Nova Scotia, một trong bốn tỉnh đầu tiên, còn đổi ý ngay lập tức và muốn tách trở ra.  Đến 38 năm sau thì mới có thêm được năm tỉnh bang khác gia nhập, và Newfoundland đợi đến cả gần nữa thế kỷ mới chịu gia nhập Canada vào năm 1949.  Sự hình thành của đất nước không phải là một quá trình nhanh chóng một sớm một chiều ở vài hội nghị, và yếu tố duy nhất để thống nhất các thuộc địa rải rác chỉ là một chính phủ liên bang xa xôi.  Trải qua nhiều thập niên, chúng ta không có được “Canadian identity”, không có được đặc điểm văn hoá Canada riêng biệt cho con người và đất nước.

Đến năm 1947, những người di dân đến Canada chỉ được xem như là thần dân của Anh, không được vào quốc tịch Canada.  Mãi cho đến 100 năm sau khi lập quốc mới có được quốc kỳ riêng biệt cho mình.   Vào năm 1964, sau hơn 250 bài diễn văn và nhiều tranh luận sôi nổi trước quốc hội, chính phủ Liberal cầm đầu bởi Thủ Tướng Lester Pearson, đã quyết định thay thế Hồng thuyền kỳ (có Quốc kỳ Liên hiệp Vương thất của Anh chiếm một góc cờ) bằng cờ Lá Phong của ngày nay.  Chính người Canada cũng không thể tự chỉnh sửa hiến pháp của đất nước mình nếu không được sự cho phép của Anh cho đến năm 1982.

Điều đáng ghi nhận, là Canada vẫn đoàn kết và duy trì cho đến ngày hôm nay, tinh thần quốc gia ngày càng mạnh mẽ hơn trong khi thành phần dân số bao gồm thêm nhiều sắc tộc và văn hoá khác nhau.   Nhiều thế hệ đã phải chịu đựng bao gian khổ và hiểm nguy để đến được bờ bến Canada hầu tìm kiếm một cuộc sống tốt đẹp hơn.  Hàng ngàn nô lệ da đen chạy trốn từ Hoa Kỳ sang đây tìm tự do, người Ái Nhĩ Lan rời bỏ quê hương vì nạn Irish Potatoes Famine, một nạn đói kinh hoàng khi lương thực chính là khoai tây bị phá huỷ nghiêm trọng dẫn đến tình trạng thiếu lương thực cho cả nước, kết quả là hơn một triệu người bị chết đói.  Tiếp theo là người Trung Quốc và Ukraina vào cuối thế kỷ 19, người Tamil, Tây Tạng, Uganda, Chilê và nhiều sắc dân khác đã tìm đến Canada trong thế kỷ 20.

Kỷ vật của một gia đình Ý di dân đến Canada trên con thuyền mang tên Vulcania, đã đến được Pier 21 ở Halifax, tỉnh bang Nova Scotia ngày 23 tháng 3, 1956.
Kỷ vật của một gia đình Ý di dân đến Canada trên con thuyền mang tên Vulcania, đã đến được Pier 21 ở Halifax, tỉnh bang Nova Scotia ngày 23 tháng 3, 1956.
Thủ tướng Joe Clark và Quốc hội thứ 31 của Canada đã ra chỉ định nhận đến 50,000 thuyền nhân tị nạn Việt Nam. Ron Atkey, Bộ trưởng Bộ Lao động và Di trú, đã bị không ít dư luận khinh miệt ở lúc đó khi thúc đẩy chính quyền và công chúng tiếp nhận những người tị nạn Việt Nam. Ông Ron Atkey vừa qua đời ngày 9 tháng 5, 2017 thọ 75 tuổi.
Thủ tướng Joe Clark và Quốc hội thứ 31 của Canada đã ra chỉ định nhận đến 50,000 thuyền nhân tị nạn Việt Nam. Ron Atkey, Bộ trưởng Bộ Lao động và Di trú, đã bị không ít dư luận khinh miệt ở lúc đó khi thúc đẩy chính quyền và công chúng tiếp nhận những người tị nạn Việt Nam. Ông Ron Atkey vừa qua đời ngày 9 tháng 5, 2017 thọ 75 tuổi.

Năm 1979, chính phủ Canada làm cho cả thế giới kinh ngạc khi khởi sướng một chương trình chưa bao giờ có để nhận đến 50,000 thuyền nhân tị nạn Việt Nam.  Chính phủ ra chỉ định là các nhóm tư nhân bảo lãnh bao nhiêu người thì chính phủ sẽ bảo lãnh bấy nhiêu. Trong con số ấn định được nhận ban đầu, hơn phân nữa may mắn được nhiều nhà thờ và các nhóm tư nhân bảo trợ.  Để ghi nhận sự đóng góp cho các chương trình viện trợ nhân đạo và tị nạn quốc tế, Cao ủy Liên Hiệp Quốc đã trao huy chương Nansen cho “Dân Canada” vào năm 1986.  Đó là lần đầu tiên và vẫn chỉ là lần duy dất huy chương danh giá này của Liên Hiệp Quốc được trao cho toàn dân của một quốc gia.  Gia đình tôi nằm trong số 110,000 người tị nạn Việt Nam đã được định cư Canada vào giữa thập niên 80.  Đối với nhiều gia đình thuyền nhân tị nạn Việt Nam đã chen chút với nhau trên những con thuyền nhỏ bé, lênh đênh chờ chết ngoài đại dương, chúng tôi đương nhiên rất biết ơn cuộc sống mới mà đất nước này đã mang đến.  Tương tự như những người di dân khác đã đặt chân đến đất nước này, chúng tôi đã được ban cho hy vọng và một tương lai tươi sáng hơn.

Nhờ những cuộc hành trình xuyên suốt Canada bao nhiêu năm qua mà tôi đã có cơ hội tìm hiểu và học hỏi nhiều hơn về con người và lịch sử của đất nước này.  Càng hiểu thì tôi càng quý trọng đoạn đường dài lịch sử mà Canada đã bước qua để tạo nên tính chất, nét đặc trưng riêng biệt, giúp định nghĩa người Canada ngày nay.  Thí dụ, rất khó tin là vào những giai đoạn ban đầu, Liên minh Canada không có bao gồm hết tất cả mọi người.  Năm 1885, ông John A. McDonald, Thủ Tướng đầu tiên của Canada, người đã đóng một vai trò quan trọng trong công cuộc xây dựng lên đất nước này, đã nói: “Người Hoa là người ngoại tộc ….không có trực giác của người Anh, không có cảm giác hay nguyện vọng gì của Anh quốc, và do đó không nên có quyền bỏ phiếu bầu cử”.  Sau khi xây xong các tuyến đường sắt xuyên lục địa, chính phủ Canada còn ra luật bắt người Hoa phải đóng thuế đầu người rất cao, trong khi các sắc dân da trắng khác khi vào Canada thì không bị đóng thuế này.  Đất nước Canada chúng ta cũng đã từng bắt buộc những công dân gốc Nhật phải sống ở trại giam cho đến năm 1949 (4 năm sau Thế Chiến Thứ 2 kết thúc) và đã ngoảnh mặt không cho thuyền tị nạn của dân Punjabi đến từ Ấn Độ vào.

Mặc dù đã có những định kiến và sai lầm trước đó, Canada vẫn tiếp tục được xây dựng và hình tượng đất nước càng ngày càng hoàn thiện hơn qua từng thế hệ.  Ngày nay, được làm dân Canada, chúng ta được sống và đóng góp cho một xã hội tiên tiến, đa văn hóa và khoan dung.  Tại Lễ Khai Mạc của Thế Vận Hội Mùa Đông 2010 tại Vancouver, nhà thơ Shane Koyczan, người góc Yellowknife, đã làm rung động hàng ngàn trái tim với bài thơ “We Are More”.  “Định nghĩa về Canada …”, ông liệt kê một số đặc sản như maple syrup, và những niềm tự hào về đất nước như cách cư sử tốt, và những cầu thủ đánh hockey xuất sắc mang số 9 đến 99.

Wayne Gretzky mệnh danh là "the Great One" mang số 99, và Gordie Howe mệnh danh là "Mr. Hockey" mang số 9, là niềm tự hào của một đất nước đam mê hockey.
Wayne Gretzky mệnh danh là “the Great One” mang số 99, và Gordie Howe mệnh danh là “Mr. Hockey” mang số 9, là niềm tự hào của một đất nước đam mê hockey.

Sau đó ông Koyczan tiếp tục nói thêm:
“Nhưng chúng ta không chỉ là những người lễ độ hay văn minh
Chúng ta là một ý tưởng trong quá trình thực hiện
Chúng ta còn non trẻ, chúng ta là thành phẩm của những nền văn hóa cùng xiết tay nhau, rồi dệt nên một tấm thảm chung của đất nước
Và sự phối hợp này đã mang lại thành quả rộng lớn hơn những gì mà lịch sử của toàn thể chúng ta đã mang tới.”

Ngày nay, Canada được định nghĩa trực tiếp bằng chính ý nghĩa Canada là gì.  Chúng ta đánh giá cao sự tự do ngôn luận, tín ngưỡng, và nhân quyền.  Nhiều thế hệ người Canada đã hy sinh trên chiến trường để mang lại hòa bình không chỉ đến Canada mà còn cho nhiều quốc gia khác trên thế giới.  Chúng ta yêu quý nét đa văn hoá, góp phần cho hoà bình và một xã hội bình đẳng.  Chúng ta đã đi một đoạn đường dài để trở thành một đất nước khoan dung bảo bọc cho tất cả mọi người.  Những người đã từng gặp nhau đầu tiên tại Charlottetown để bàn chuyện lập quốc, sẽ lấy làm ngạc nhiên nếu biết rằng bên cạnh hai ngôn ngữ chính Anh và Pháp, còn có đến hơn 200 ngôn ngữ khác trên khắp phố phường của đất nước chúng ta ngày nay.

Khám phá văn hoá Acadian với sân khấu âm nhạc và hài kịch tại Le Pays de la Sagouine ở Bouctouche tỉnh bang New Brunswick.
Khám phá văn hoá Acadian với sân khấu âm nhạc và hài kịch tại Le Pays de la Sagouine ở Bouctouche tỉnh bang New Brunswick.

Xuyên suốt đất nước này, ngày nay hàng năm người dân có thể tham gia hơn 200 lễ hội văn hoá lớn như là Celtic Color International Festival tại Cape Breton Island, International Tatoo tại Halifax Nova Scotia, Acadian Festival tại New Brunswick, Festival de Drummondville tại Quebec, Six Nations Pageant tại Brantford Ontario, National Ukrainian Festival tại Dauphin Manitoba, Mosaic Cultural Festival tại Regina Saskatchewan, Edmonton Heritage Day, Vancouver China Town Festivals và Diwali “Festival of Lights”.  Toronto, thành phố lớn nhất của Canada là nơi tổ chức các sự kiện văn hoá được nhiều người khắp thế giới biết đến như Caribana, Pride Parade và nhiều lễ hội văn hoá khác trên khắp đường phố như Taste of Little Italy, Taste of India, Asian Food Festival, Taste of Manila Filipino Food Festival và Taste of Danforth là lễ hội lớn nhất chào đón hơn 1.6 triệu du khách mỗi năm đến phố Hy Lạp tại Toronto.

Tất cả những sự kiện quan trọng trong lịch sử Canada được khắc trên đá tại Rideau Hall, tư gia chính thức của Governor General of Canada tại Ottawa.
Tất cả những sự kiện quan trọng trong lịch sử Canada được khắc trên đá tại Rideau Hall, tư gia chính thức của Governor General of Canada tại Ottawa.

Khi nói về Canada, những định kiến về một đất nước đam mê hockey đến điên khùng, hay là hình tượng của cảnh sát Hoàng Gia (Mounties) có thể vẫn còn đúng, tuy nhiên Canada bây giờ còn nhiều hơn thế nữa.  Chúng ta tiếp tục cống hiến công sức và xây dựng một đất nước dựa trên những ước mơ và hy vọng của bao thế hệ đã từng xem Canada là nhà.

Chào mừng Canada Day tại Victoria, thủ đô của tỉnh bang British Columbia.
Chào mừng Canada Day tại Victoria, thủ đô của tỉnh bang British Columbia.
Chia sẽ sự đa văn hoá của đất nước Canada ngày hôm nay với vị cha lập quốc John A. MacDonald tại Charlottetown, thủ đô của tỉnh bang Prince Edward Island
Chia sẽ sự đa văn hoá của đất nước Canada ngày hôm nay với vị cha lập quốc John A. MacDonald tại Charlottetown, thủ đô của tỉnh bang Prince Edward Island

Chúng ta có thể tự hào nói rằng chúng ta được sống trong một đất nước có cảnh trí thiên nhiên vô cùng xinh đẹp với một hệ thống chăm sóc sức khoẻ và an sinh xã hội cho toàn dân, làm cho nhiều quốc gia khác trên thế giới phải ganh tị.  Là người Canada chúng ta biết rõ “đa văn hoá” là sức mạnh giúp cho đất nước phát triển về phương diện văn hoá và kinh tế cho nhiều năm tới nữa.

Chúc mừng Canada tròn 150 tuổi!